Περί Χρόνου αντίληψη

Χρόνος φυσικός

Ο Χρόνος αποτελεί κομβική έννοια· συνδέεται με την ύπαρξη των πάντων: την ίδια τη ζωή και την ειδική βιολογική της πραγμάτωση.

Φανερώνεται στη Φύση με την ανατολή και το ηλιοβασίλεμα, τον κύκλο του φεγγαριού και των εποχών, καθώς και μές στην ανθρώπινη ψυχή· «τρέχει» κι «ακινητεί» ευχάριστα -δυσάρεστα…

Τα πάντα λαμβάνουν χώρα εντός του· η ίδια η ανθρώπινη σκέψη ενέχει την έννοια του Χρόνου, αφού απαιτείται χρόνος για να ολοκληρωθεί ο λογισμός, όπως κ’ η όποια υποκειμενική αίσθηση και σύλληψη. Η λειτουργία της μνήμης, η τόσο σημαντική για την ιδιοσυστασία της ανθρώπινης ψυχής, δέν νοείται ούτε ως έννοια δίχως τη ροή του Χρόνου… 

Κατά τρόπο φυσικό, λοιπόν, ασχολούνται μαζί του όλες οι θρησκείες, η Τέχνη, η Επιστήμη και η Φιλοσοφία, αφού η περί Χρόνου αντίληψη ορίζει ακατάλυτα την ύπαρξή μας.

Σε σχέση με την εξέλιξη του ανθρωπίνου είδους, αυτό που μεταλάσσεται κατά τη ροή του χρόνου, σε ατομικό-κοινωνικό επίπεδο, είναι η συνείδηση.  Ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον Χρόνο, αντικατοπτρίζεται στον τρόπο της ζωής μας. Είτε με τον μηχανιστικό αυτοματισμό, είτε με τη μεταβίβαση πληροφοριών μέσω προφορικού ή γραπτού λόγου και τεχνών, η αντίληψη εξελίσσεται εν Χρόνω και κατά τούτο γεννιέται Πολιτισμός..- ο οδοδείκτης, μεταξύ άλλων, του συλλογικού και ατομικού αντιληπτικού μας πεδίου.

Κυκλικός – σπειροειδής – γραμμικός χρόνος

Εξετάζοντας το ζήτημα του χρόνου κοινωνιολογικά-ανθρωπολογικά, διαγράφονται, αδρά, τρεις κατηγορίες πολιτισμών: ⁽¹⁾

• Οι παραδοσιακές, πρωτόγονες κοινωνίες όπου ο άνθρωπος αντλεί από τη φύση την έννοια του ρυθμού. Ο μύθος εξηγεί το παρελθόν, ενώ, παράλληλα, δίνει νόημα στη ζωή και στο μέλλον. Οι ιστορίες των προγόνων επαναλαμβάνονται με συνέπεια· ο χρόνος μέσα σε προκαθορισμένους κύκλους προτρέπει τις ανθρώπινες πράξεις σε συνεχή επανάληψη. Η προσκόλληση όμως στον κύκλο (στην παράδοση που διαιωνίζει την καθεστηκυία τάξη) εμποδίζει την πρόοδο και η αλλαγή γίνεται διαδικασία επώδυνη (ή και μή αναγκαία).
• Όσες κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη ζωή σαν επαναλαμβανόμενους κύκλους, όχι όμως στάσιμους, γιατί δίνεται η δυνατότητα να ξεφύγει κανείς από τις αυστηρές παραδόσεις και να επηρεάσει το μέλλον του εξελισσόμενος.
  Ο κλασσικός ελληνικός πολιτισμός παίρνει τη θέση του κύριου εκπρόσωπου της δεύτερης κατηγορίας. Ο μύθος εξακολουθεί να κατέχει το σημαντικότερο ρόλο στην κοσμοθεώρηση, αλλά το ίδιο το περιεχόμενο του μύθου μας αποκαλύπτει μία καινούργια και πρωτότυπη θεώρηση του χρόνου..- σ’ αντίθεση με την πρωτόγονη μυθολογία όπου ο χρόνος είναι σταματημένος… Ο ελληνικός μυθολογικός χρόνος συνεπάγεται τη ροή του χρόνου, ο οποίος «ρέει» χωρίς να δυναστεύει την ανθρώπινη συνείδηση.
  Η ροή του χρόνου επιφέρει τη ρήξη και την ανανέωση. Η ελληνική μυθολογία είναι δομημένη πάνω στην ιδέα της επανάληψης ανάλογων γεγονότων (αναπαραγωγή), αλλά όχι στην ιδέα της επανάληψης των ίδιων γεγονότων (απλοϊκή επανάληψη). Δηλαδή, από μια ομοιοστατική αντίληψη του χρόνου, προχωράμε σε μια ομοιογενετική αντίληψη.
  Η σπειροειδής καμπύλη ενός ελατηρίου προσφέρει μία ενδεικτική εικόνα της παραπάνω αντίληψης· μία κυκλική μορφή που ταυτόχρονα «οδεύει».
• Κοινωνίες που αντιλαμβάνονται το χρόνο γραμμικά: με αρχή και τέλος. Με το τέλος έρχεται ο Κόσμος σε μια άχρονη κατάσταση, την Αιωνιότητα, από την οποία και προέρχεται. Υπάρχει εδώ η έννοια της ιστορικής αναγκαιότητας και, υπό αυτό το πρίσμα, ολόκληρη η ανθρώπινη Ιστορία αποτελείται από σειρά πολιτισμών που ακολούθησαν ο ένας τον άλλο προκειμένου να εκπληρωθεί κάποιο άνωθεν «σχέδιο». Το «πριν» χάνεται για πάντα, ενώ το «τέλος» είναι συγκεκριμένο.
  Στην τρίτη κατηγορία κατατάσσεται η σύγχρονη «δυτική κοινωνία» που επηρεασμένη από την ιουδαϊκο-χριστιανική παράδοση, καθιέρωσε μια νέα αντίληψη του χρόνου, που θεωρείται στο εξής σαν ένα μή-ανατρέψιμο φαινόμενο, τόσο στο επίπεδο της ατομικής, όσο και σ’ εκείνο της παγκόσμιας και κοσμικής Ιστορίας.
  Η Ιστορία, δεν είναι προκαθορισμένη, οδεύει όμως σ’ ένα αμετάκλητο τέλος: Μια τέτοια μυθολογία βλέπει το νόημα της εμπειρίας όχι σαν «επανάληψη» ή «αναπαραγωγή» αλλά σαν «αποκατάσταση». Το ζητούμενο εδώ είναι η πρόοδος, γιατί πώς αλλιώς θα «πετύχουμε», θα «φτάσουμε» κάπου, θα τελειωθούμε; Βεβαίως, σε συγκεκριμένες δραστηριότητες του ανθρώπου, όπως η Επιστήμη κ’ η Τεχνολογία, η πρόοδος είναι προφανής κ’ ευκτέα· καταλήγει όμως στραγγαλιστική, αν εφαρμόζεται άκριτα σε κάθε έκφανση του Πολιτισμού…

Συγκερασμός – αρμονία – εξέλιξη

Η αναζήτηση μιας αρχής και ενός τέλους μοιάζει με την αρχέγονη αναζήτηση της άκρης του κόσμου από τους προγόνους μας που, αναπόφευκτα, κάποτε ανακάλυψαν πως κατοικούμε πάνω σε μια σφαίρα.

Η γεωκεντρική αντίληψη έχει ανατραπεί εδώ και τουλάχιστον 5 αιώνες. Ο κύκλος του Ήλιου και της Σελήνης γύρω απ’ την Γη έγινε έκτοτε κύκλος της Γης και της Σελήνης γύρω απ’ τον Ήλιο. Η γεωκεντρική σύλληψη – παρ’ ότι κάθε άλλο από ατυχής στιγμή στην Ιστορία του Πνεύματος – αποδείχθηκε ανεπαρκής για την ερμηνεία του Κόσμου.

Η γέννηση κι ο θάνατος, η ύπαρξη κ’ η ανυπαρξία του σώματος, φαίνονται αρχικά σαν καταστάσεις εκδήλωσης αρχής και τέλους· όμως, χωράνε μές στους κύκλους του χρόνου και δεν συγκρούονται καθόλου μαζί τους, όπως άλλωστε κ’ η όλη ιδέα του διπόλου «αρχή» και «τέλος». Η κυκλική φύση του Χρόνου αποκαλύπτεται έντονα σ’ όλες τις εκφάνσεις της ζωής. Οι κύκλοι Ήλιου, Γης και Σελήνης, εμπλέκονται με τους «δικούς μας» κύκλους όρεξης και ανορεξίας, ευεξίας και κόπωσης…

Όμως ούτε κύκλους διαγράφουμε. Δεν μπαίνουμε στο ίδιο ποτάμι δεύτερη φορά. Δεν υπάρχει επιστροφή. Πλέον γνωρίζουμε πως δεν υπάρχει η “άκρη της Γης” και πως ο κύκλος πράγματι είναι “λίγος” για να εκφράσει πλήρως τις σύνθετες κινήσεις Ήλιου, Γης και Σελήνης.

 

Παρά που η αντίληψη της σημερινής εποχής ως “αυγή της νέας χιλιετίας” αφορά ένα μέρος μόνο του παγκόσμιου πληθυσμού,⁽²⁾ η αίσθηση μίας επερχόμενης νέας εποχής (τελικής κρίσης), είναι αποτέλεσμα μιας νοητικής παράστασης, όλο και μεγαλύτερου μέρους της ανθρωπότητας. Κατά κάποιο τρόπο η συλλογική αντίληψη μοιάζει να κινείται από κεκτημένη ταχύτητα πάνω σ’ ένα γραμμικό χρόνο που θέλει τα πάντα εντός του διπόλου: αρχή-τέλος. Τούτο, σε συνδυασμό με τις καταστροφές που προκαλούνται συνεχώς στο περιβάλλον λόγω της ανθρώπινης αλόγιστης δραστηριότητας, ενισχύεται. Μοιάζει φυσικό επακόλουθο να σκέφτεται κανείς, ένα σύντομο τέλος με τις χειρότερες συνθήκες – ένα τέλος αναπόφευκτο οπότε και χωρίς ευθύνη των απλών ανθρώπων…

Η αντίληψη όμως αυτή μπορεί ν’ αλλάξει.

 

Η ηλιοκεντρική σύλληψη έχει γίνει πλέον ευρέως αντιληπτή αλλά, εν τω μεταξύ, έχει ήδη διευρυνθεί!

Όταν στρέφουμε το βλέμμα μας στον ουρανό, βλέπουμε πρώτα τους κύκλους που σχηματίζει ο αιώνιος χορός Σελήνης και Ήλιου, όμως όταν φύγουμε νοερά απ’ την Γη και έξω απ’ το ηλιακό σύστημα, βρίσκουμε μια γέφυρα ανάμεσα στην ευθεία και τον κύκλο. Βλέπουμε τον Ήλιο να τρέχει πύρινος -περιφερόμενος γύρω απ’ το κέντρο του γαλαξία- σε τροχιά τόσο τεράστια που όσο φτάνει το μάτι μας φαίνεται ευθεία˙ τους πλανήτες και τους δορυφόρους τους να στροβιλίζονται γύρω του σε τροχιές τόσο περίπλοκες, όσο τα μονοπάτια της σκέψης μας…

Η συνολική κίνηση του ηλιακού συστήματος μοιάζει μ’ ένα στρόβιλο. Η σπειροειδής καμπύλη ενός ελατηρίου, που αναφέρθηκε παραπάνω, είναι ένα ταιριαστό σύμβολο για μία γενικότερη κοσμοαντίληψη! Μάλιστα, πριν από λίγα χρόνια, ξετυλίχθηκε το ανθρώπινο γενετικό υλικό και βρέθηκαν παρόμοιες δομές!

Η αντίληψη της ελικοειδούς πορείας των πλανητών,⁽³⁾ όντας θεμελιώδες μέρος του κοσμοειδώλου, θα διαδραματίσει και σημαντικό ρόλο μέσα μας. Οι μελλοντικές γενιές, μεγαλωμένες με βιβλία που διδάσκουν τις τροχιές στην έλικα, θα επανερμηνεύσουν την ύπαρξη και θα βρουν το επόμενο «μοτίβο» στον φυσικό κόσμο, στην κοινωνία και σε κάθε ανθρώπινο άτομο.

1. Συμπερίληψη δύο έργων σχετικά με την αντίληψη του Χρόνου από την σκοπιά της Φιλοσοφίας, της Ανθρωπολογίας και της Κοινωνιολογίας:
   Robert Nisbet, Κοινωνική αλλαγή και Ιστορία, εκδ. Γνώση, Αθήνα, 1995· Patrick Thomassin, Αναζητώντας τις ρίζες, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1993.
2. Έχει νόημα μόνο στο πλαίσιο του χρόνου όπως ορίζεται στο γρηγοριανό ημερολόγιο που θέτει ως αρχή του, το έτος γέννησης του Ιησού Χριστού.
3. Βλ. γαλαξιακό / κοσμικό έτος, (ο χρόνος μιας πλήρους περιφοράς του Ήλιου γύρω απ’ το κέντρο του γαλαξία).